Bogusława Iwona Saik

Stres przez Richarda Lazarusa i Suzan Folkman definiowany jest jako „[...] określona relacja pomiędzy osobą i otoczeniem, która oceniana jest przez tę jednostkę jako obciążająca jej zasoby i narażająca na szwank jej dobre samopoczucie” (za Strelau, Jaworowska, Wrześniewski, Szczepaniak, 2007). Wiele badań potwierdziło wpływ niekorzystnych wydarzeń życiowych na wystąpienie zaburzeń związanych z podwyższonym poziomem stresu, w tym również objawów depresji. Istnieje trudność w interpretacji stresujących wydarzeń życiowych wynikająca przede wszystkim z ich subiektywności, co w konsekwencji utrudnia stworzenie standaryzowanego narzędzia ich pomiaru. Ocena sytuacji staje się bardzo ważna i to właśnie ona decyduje o możliwości podjęcia działania usuwającego przyczyny stresu. Ocena ta odnosi się zarówno do źródeł stresu, jak i do własnych zasobów. Istnieją osoby bardziej podatne na czynniki stresowe, u których łatwiej dochodzi do wystąpienia choroby. Czynnikami mogącymi zwiększać wrażliwość na stresujące wydarzenia życiowe są: neurotyzm, niekorzystne wydarzenia w wieku dziecięcym oraz genetyczna podatność do zachorowania na depresję i zaburzenia lękowe (za Rajewska-Rager, Rybakowski, 2008) Bardzo ważne też stają się tzw. wczesne stresujące wydarzenia życiowe, takie jak wykorzystywanie seksualne, nadużywanie fizyczne, psychiczne czy zaniedbania wychowawcze w dzieciństwie, które mogą przyczynić się do rozwoju depresji, jak i innych zaburzeń psychicznych, takich jak: zaburzenia lękowe, schizofrenia, osobowość antyspołeczna czy też uzależnienia. Radzenie sobie z różnymi trudnymi sytuacjami rozumiane jest najczęściej jako „ poznawcze i behawioralne wysiłki podmiotu mające na celu sprostanie specyficznym wymaganiom zewnętrznym i/lub wewnętrznym, ocenianym jako wyczerpujące zasoby jednostki (za Juczyński, Ogińska-Bulik, 2009). Lazarus i Folkman wyróżnili dwie zasadnicze funkcje radzenia sobie, tj. instrumentalną, związaną ze sposobami radzenia sobie ukierunkowanymi na problem, oraz regulacyjną – powiązaną ze strategiami radzenia sobie skoncentrowanymi na emocjach. Nawiązując do tej relacyjnej koncepcji, Norman Endler i James Parker (1990) zaproponowali wyróżnienie trzech stylów radzenia sobie. Dwa pierwsze odpowiadają wymienionym przez Folkman i Lazarusa funkcjom radzenia sobie skoncentrowanym na zadaniu i na emocjach, natomiast trzeci styl jest uzupełnieniem klasyfikacji radzenia sobie o styl skoncentrowany na unikaniu. W problematyce radzenia sobie ze stresem ważne jest również rozróżnienie ujęcia dyspozycyjnego i sytuacyjnego (za Juczyński, Ogińska-Bulik, 2009). Dobór stosowanej strategii zależy zarówno od sytuacji, z jaką jednostka ma do czynienia, jak i właściwości jej osobowości. Charles Carver i współpracownicy (za Juczyński, Ogińska-Bulik, 2009) zaprezentowali interesujące podejście do radzenia sobie ze stresem, stanowiące próbę połączenie radzenia sobie rozumianego jako styl i jako strategia. Radzenie sobie jest procesem dynamicznym, zmieniającym się w zależności od sytuacji. Na wybór strategii wpływają również cechy osobowości. Stosowanie bardziej aktywnych strategii zaradczych wiąże się z wyższym poczuciem własnej wartości i skuteczności, wewnętrznym umiejscowieniem kontroli. Najnowsze badania nad stresem kierują uwagę badaczy na kolejną składową transakcji stresowej a mianowicie na emocje. Radzenie sobie ukierunkowane na obniżenie emocji negatywnych lub wzbudzanie emocji pozytywnych jest częścią procesu regulacji emocji. Brak ekspresji emocji, bądź trudności w ich wyrażaniu w sytuacjach stresowych, nie sprzyjają efektywnemu radzeniu sobie. Warto również zwrócić uwagę na kontekst czasowy. Schwarzer i Taubert (za Juczyński, Ogińska-Bulik, 2009) wyróżnili tzw. proaktywne radzenie sobie, powiązane z przyszłymi wyzwaniami i polegające na gromadzeniu zasobów ułatwiających wykorzystanie przyszłych szans. Główną siłą napędową jest tu poszukiwanie wyzwania, które jest moderowane przez poczucie własnej skuteczności Ważne staje się tu wstępne rozpoznawanie potencjalnych stresorów, inicjowanie ich oceny, gromadzenie zasobów i podejmowanie wstępnych wysiłków mających na celu radzenie sobie.